A
Apeldoorn
Tot stad uitgegroeid dorp op de Veluwe, waar Anno Domini 1976 een basisgemeente werd opgericht. Er waren in die dagen genoeg kerken in deze van oudsher
gelovige contreien. De basisbeweging probeerde vanaf het begin maatschappelijke betrokkenheid en bevrijdende theologie te combineren met een democratische structuur en een oecumenische gezindheid. Tot op de dag van vandaag, met vallen en opstaan.
In de loop van de jaren veranderde ook het kerkelijke landschap in Apeldoorn. Er is nu een bont palet aan kerkgenootschappen en groepen. De liturgische vernieuwing bereikte ook de kerk en maatschappelijke actie wordt in protestantse en katholieke niet geschuwd.
In onze basisgemeente is oecumene vanzelfsprekend, vaak weten we niet eens uit welke kerk we ooit kwamen. En democratisch zijn wij ook. Een coördinatiegroep vormt ons ‘bestuur’, maar de belangrijke beslissingen worden genomen in een maandelijkse vergadering van de leden, basisvergadering genoemd. Daar heeft iedereen evenveel recht van spreken.
|
B
Basis
Jaren-zeventig-woord, waarmee de basisbeweging zich bescheiden of juist trots tooide. Maar wat werd er eigenlijk mee bedoeld?
Het kerkvolk zelf, leden van gemeenten en parochies, die zich emancipeerden. Die zich losmaakten van kerkelijk gezag en onwrikbare traditie. Van predikanten en priesters die het soms zoveel beter dachten te weten, maar die soms ook het voortouw namen voor een basisgemeente.
In Latijns-Amerika van die tijd schaarden boeren en arbeiders zich rond de bijbel en ontdekten er zelf de bevrijdende kracht van. In het westen waren het doorgaans beter opgeleiden en gesitueerden die de stap zetten naar een oecumenische basisgemeente. Soms bleven leden van de basisgemeente actief lid van een kerk, soms bleek een basisgemeente het voorportaal voor onkerkelijkheid.
|
C
Christelijk
Van Christus, Gezalfde, titel die door de christelijke traditie werd verbonden aan de Joodse rabbi Jesjoea. De basisgemeente heeft niet zoveel op met wat de hoofdstroom van de christelijke theologie over Jezus zegt. Het leerstuk van de verzoening, ‘Hij is voor onze zonden gestorven’, kan op weinig bijval rekenen. Bijvoorbeeld.
En wie onder ons noemt zich christen? Met deze naam open je een scala van vaak minder positieve associaties in de sfeer van zwarte pakken, lange preken en een strenge moraal. En een visje achter op je auto of fiets.
Bovendien: als we niet precies weten hoe wij Jezus zien, hoe zou je jezelf dan naar Hem noemen? De basisgemeente heeft meer met de aardse, voorbeeldige, levendige en vertellende Jesjoea dan met de hoog verheven, heilige en dogmatische Christus.
|
D
Dood & begraven
Er sterven mensen in ons midden. In de kleine gemeenschap die wij vormen heeft dat een grote impact. Wij kennen elkaar bij naam en leven zoveel mogelijk mee, meestal in kleinere groepen om iemand heen.
In dagen van afscheid en rouw gebeurt veel goeds, de basis is er op haar best. De basisgemeente wordt ingeschakeld om een afscheidsviering vorm te geven, in overleg met de nabestaanden, soms samen met een pastor. Als het basiskoor zingt, tilt dat de viering naar een hoger niveau. Zo’n afscheidsviering kent geen vaste vorm. Het leven van de gestorvene staat centraal en er klinken woorden van licht, hoop en toekomst.
In de novemberviering wordt traditioneel aandacht besteed aan de overledenen. Hun namen worden genoemd. Ter gedachtenis aan hun leven wordt een kaars aangestoken. In onze gedachten komen zij weer tot leven, zij horen bij ons verhaal. De basisgemeente is een gemeenschap die zorg draagt voor een goed afscheid en de namen blijft noemen. |
E
Epistel
Maandelijks verschijnt ons contactblad Epistel. Vast onderdeel daarvan zijn een verslag van de maandelijkse basisvergadering (zie onder A) en de lijst met datum en thema’s van vieringen. In de rubriek Op de zeepkist kan iedereen zijn of haar ei kwijt. Epistel wordt gemaakt door een driekoppige redactie, gekopieerd en verspreid door vrijwilligers.
|
F
Feminisme
Dankzij feministische theologie, de christelijke variant van het seculiere feminisme, zijn bijbelse vrouwen zonder naam onder het stof der eeuwen vandaan gekomen. Zo delfden basisvrouwen van nu het gezicht op van zusters uit lang vervlogen tijden en verhalen: Maria, Tamar, Hildegard. Het eenzijdig mannelijke beeld van God werd genuanceerd: waarom zou God enkelvoudig mannelijk zijn? Het liedrepertoire werd kritisch bekeken.
De coördinatiegroep is evenwichtig samengesteld. De taken zijn goed verdeeld. Koffie schenken en afwassen doen we allemaal. |
G
Gemeente
Wij zijn geen sportvereniging, geen hobbyclub, geen toevallig gezelschap. Wij zijn een gemeente, dat is geen neutrale term. Bij ons draait het om God én mensen. Het is geloof dat ons samen heeft gebracht en bij elkaar houdt. Zonder dat geloof bestaat er geen gemeente. Voor de eerste mensen van de basisgemeente was het een diepgevoelde wens om ergens in Apeldoorn een plaats te hebben waar de bijbel naast de krant kon liggen.
Als het in de Bijbel over gemeente gaat, wordt dat in het Hebreeuws qahal genoemd, in het Grieks ekklesia. Daarachter leeft de gedachte: uiteindelijk zijn wij er niet voor onszelf. Wij bestaan om in deze wereld God’s droom van vrede en gerechtigheid levend te houden. Dat is de kern van onze opdracht. Dat zie je terug in de vieringen waar van dat visioen wordt verteld en gezongen. Je ziet het ook, soms even, in hoe wij met elkaar omgaan. Wij willen elkaar tot steun zijn en gemeenschap vormen in een geïndividualiseerde samenleving. Gemeente is de ultieme kracht tegen uiteen vallen, chaos en stuurloosheid. |
H
Huiskamer
Het is allemaal begonnen in huiskamers, de veilige kern van het Nederlands gezinsleven. Mensen nodigden andere mensen uit om met elkaar te spreken over hun betrokkenheid bij kerk en samenleving. In die veiligheid konden zij uitwisselen waar zij zich zorgen over maakten en plannen beramen voor een betere wereld. Het begon kleinschalig, maar het paste op den duur niet meer in een huiskamer. Toch zijn er nog steeds een paar huiskamergroepen.
Door de jaren heen ontstaan er ontmoetingen op verschillende schaal: met de hele gemeente in een viering, met een groot deel ervan in de basisvergadering, met een kleiner deel daarvan aan een tafel, in een huiskamer of rond de piano. En: één op één in persoonlijke ontmoetingen. Het is de mix van deze verschillende ontmoetingen, met hun eigen karakter, die de basis levendig houdt. |
I
Internationaal
Lang was de basisbeweging en ook onze gemeente sterk internationaal gericht. Wij waren betrokken bij Zuid-Amerika, Zuid-Afrika, de derde wereld in het algemeen. Dat is logisch. Wie zegt gerechtigheid te zoeken, stuit direct op de grote en wereldwijde kloof tussen rijk en arm. De blik wordt direct over de grenzen gericht.
Dat is nu niet minder nodig dan toen. De globalisering biedt vooralsnog de derde wereld-landen geen toegang tot de wereldmarkt. Zij staan nog steeds op achterstand. Je hart keert om als je ziet hoe honger en armoede mensen treft. De strijd om economische gerechtigheid is lang, taai en traag. Ontwikkelingen als de gegroeide aandacht voor Fair Trade juichen wij toe. |
J
Joods
Vanaf het begin is het de basisbeweging duidelijk dat het Nieuwe Testament niet los verkrijgbaar is. Jezus is een Jood, geen christen. Zijn naam is Jesjoea, niet Jezus. Wie dat vergeet, maakt blunders. Wie zich dat herinnert, krijgt nieuw zicht op de christelijke traditie. De verhalen van de evangelisten ademen de Joodse traditie. Het Nieuwe Testament is niet goed te lezen zonder het Oude Testament, de verhalen over God en zijn volk.
De Joodse traditie is rijk en verscheiden. Het kost een leven lang studie en oefenen om daarin thuis te raken. Bovendien is de relatie tussen Jodendom en christendom op zijn zachtst gezegd moeizaam. Eeuwenlang christelijk antisemitisme ligt aan de basis van de Holocaust.
Er is blijvend werk aan de winkel om onze verhouding met de Joodse traditie te doordenken. Wat betekent het voor ons dat Jezus een Jood was?
|
K
Kast
Wij hebben geen eigen gebouw. Alles wat we hebben, zit in een
kast, die wij met ons meenemen naar de plaats waar wij vieren. Als we de zaal binnenkomen, gaat de kast open. Dan beginnen we van de gehuurde ruimte onze ruimte te maken. Steeds weer lukt dat wonderlijk wel.
In de kast zit alles om onze viering aan te kleden. Doeken, om het ‘liturgisch centrum’ mee te versieren. Collectemandjes. De paaskaars en zijn standaard. Kleine kaarsen, waxinelichtjes, een kruis uit Zuid-Amerika, viltstiften, papier.
In aparte kisten is het servies voor het delen van brood en wijn te vinden. Kannen en bekers, mooi keramiek in twee kleuren, dieppaars of lichtblauw. Jarenlang vierden wij in het dienstencentrum de Brinkhorst
daarna in het Duivensportcentrum
en nu in het gebouw van de Doopsgezinde Gemeente. Feitelijk kunnen we op elk moment onze kisten oppakken en verder trekken. |
L
Liturgie
De basisgemeente was amper gesticht of zij brak met de liturgische tradities van de bestaande kerken. Weg met Kyrie of Gloria, weg met votum, schuldbelijdenis en preek. Weg ook met het eenrichtingsverkeer van die ene dominee richting de onmondige gemeente. Er kon volop gediscussieerd worden tijdens de viering. De basisgemeente ging vieringen maken van de grond af, alsof ze het vieren opnieuw uitvond. Elke viering was weer helemaal nieuw, het klinkende resultaat van steeds wisselende voorbereidingsgroepen. Het resultaat is een stroom van creativiteit en liturgievernieuwing, tot op vandaag. Een belangrijke plaats kreeg de muziek, dankzij onze zanggroep. Toneel, beelden, nieuwe rituelen, nieuwe symbolen, interactieve werkvormen; het kan allemaal en elke maand is de viering weer nieuw.
|
M
Meedoen
Er zijn allerlei manieren om mee te doen aan de basisgemeente, minimaal of maximaal. Je kunt de maandelijkse viering bezoeken, of samen met anderen zo’n viering voorbereiden. Je kunt de basisvergadering bezoeken, met na de pauze steeds weer boeiende onderwerpen, zoals: hoe gaan we om met de economische crisis, wat is de relatie tussen Jodendom en christendom. Je kunt ook in het groepje gaan zitten om die na-de-pauze-gedeelten mee voor te bereiden. Je kunt meezingen in het koor of de koffie verzorgen na de viering. Je kunt het zo bont maken als je wilt, je bent altijd welkom mee te doen. Feit is dat de basisgemeente bestaat bij de gratie van de inzet van haar leden. |
N
Naaste
‘Heb uw naaste lief’, bijvoorbeeld uw medeburgers in het mooie Apeldoorn. De bezoekers van de kerstherberg, de vluchtelingen, de buren, bijstandsvrouwen en hun kinderen, de caissière van de supermarkt.
‘Heb uw naaste lief’, ook als u hem of haar nog nooit gezien hebt omdat zij of hij ver van hier een heel wat minder riant leven leidt dan wij hier.
‘Heb uw naaste lief’, bijvoorbeeld uw medelid van de basisgemeente. Ga op bezoek, stuur een kaartje of een mailtje.
Liefde is hetzelfde als ‘aardig vinden’. Liefde is iemand recht doen en als naaste behandelen, zoals jij ook graag behandeld wordt.
‘Heb uw naaste lief’, want hij of zij is net als jij, op zoek naar liefde, begrip en recht. En als jij het hem of haar niet biedt, wie dan wel? God soms? |
O
Oecumenisch
Het is een van de troefkaarten van onze basisgemeente: grenzen tussen geloofsrichtingen worden sinds de start van de gemeente niet in acht genomen, maar vrolijk overschreden. Wij stoppen niet om onszelf hierom te prijzen: dit doet niemand ons na en anderen doen het niet. Waar de oecumene op landelijk en internationaal niveau flink in het slop zit, doen wij al dertig jaar waartoe Jezus in het evangelie oproept: ‘opdat zij allen één zijn’. Vanouds rooms-katholiek zit naast ‘nog steeds protestants’ in de viering, religieus-humanist naast iemand met hang naar boeddhisme. Veel meer dan twee geloven op dat ene basiskussen.
Maar meer dan dat: oecumene heeft vanouds ook een diepere betekenis, inzet om van de aarde een bewoonbare plaats te maken voor alle mensen. Ook dat is bij ons van groot belang. We leggen de bijbel naast de krant, zien dat er een groot verschil is tussen Gods koninkrijk en de wereld van vandaag, en maken ons daar druk om. |
P
Politiek
Wie de bijbel naast de krant legt, krijgt
onvermijdelijk te maken met politiek. Je leest in de krant berichten
over armoede en oorlog en tegelijk lees je in de bijbel over
visioenen van gerechtigheid en vrede. Om de kloof tussen bijbelse
visioenen en de werkelijkheid van alledag te dichten, kunnen we in
een democratische rechtsstaat niet om de politiek heen. Het is
belangrijk dat burgers zich actief bemoeien met de politiek, in de
breedste zin van het woord.
Daarom zijn leden van de basisgemeente actief betrokken bij de
politiek en lezen zij nauwkeurig de krant. Daarom komt in de
vieringen ook ter sprake wat wij zelf kunnen bijdragen aan een
betere wereld, ook politiek. Daarom organiseerden wij fora over de
Europese verkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen.
Maar de Bijbel is geen partijprogramma voor de Nederlandse
samenleving anno nu. Bovendien verandert het politieke landschap
permanent. Daarom blijven we ons daar permanent op bezinnen, met de
bijbel naast de krant. |
Q
Quo vadis
‘Hoe ver te gaan?’ is een lied dat in de
basisgemeente regelmatig wordt gezongen, ‘Hoe ver te gaan en of er
wegen zijn?’. De basisgemeente is altijd onderweg, onder andere
omdat wij geen eigen gebouw hebben. Ooit begonnen wij met onze
samenkomsten in huiskamers, om daarna onze vieringen te gaan houden
in een basisschool. Weer later groeiden wij uit ons jasje en
verhuisden wij naar de Brinkhorst, aan de Ritbroekstraat. Daar
vierden wij tientallen jaren, maar dat gebouw moesten wij
noodgedwongen verlaten.
Van 2008 tot en met de zomer van 2009 hielden wij onze vieringen in
het gebouw van de Duivensportvereniging aan de Prinses Beatrixlaan,
door ons omgedoopt tot De Duif. Op 1 september 2009 hielden wij voor
het eerst een viering in de Doopsgezinde Kerk aan de Paslaan. Daar
zijn wij met open armen ontvangen, de samenwerking is goed van start
gegaan. Elke eerste zondag houden wij daar onze viering, op de
andere zondagen houden de doopsgezinden daar hun kerkdienst.
|
R
Rondje
In elke basisvergadering is er een rondje,
waarin iedereen aan het woord kan komen. De voorzitter noemt je naam
en jij kunt het woord nemen. Over van alles. Het persoonlijke is
politiek, en andersom.
De een wijst op de schrijfavond van Amnesty International of een
andere actie, een ander vraagt aandacht voor de milieuconferentie in
Kopenhagen. Een derde vraagt vrijwilligers voor de kerstherberg. Er
wordt trouwens altijd wel ergens een vrijwilliger voor gevraagd…
Ook persoonlijke zaken komen aan de orde, heuglijk en pijnlijk:
nieuwe kleinkinderen (!), ziekenhuisopnames, ontslag of een nieuwe
baan, zorgen over maatschappelijke trends of politieke
gebeurtenissen. In de basisvergadering na 11 september 2001 werd het
rondje vanzelf een goed gesprek over de impact van de dag die de
wereld schokte. Wij ervaren het als bijzonder, dat er zo’n plaats is
om ervaringen te delen en nieuwe perspectieven in beeld te brengen.
|
S
Schrift
De Bijbel, Oude en Nieuwe Testament, is voor een gemeente als de onze het belangrijkste boek. In deze verzameling van verschillende boeken is in verhalen opgetekend hoe mensen door de eeuwen heen hebben geleefd met de God van Israël. Wat doen wij met die verhalen en hoe kunnen zij ons helpen mens te worden en goed te leven?
Wij lezen kritisch. Feministische exegese leerde ons heen te kijken door het al te mannelijke karakter van veel bijbelverhalen en de vakkundig verborgen kracht van vrouwen te zien. Wij kregen oog voor hoe de teksten zijn bepaald door tijd, cultuur, ideologie. Van grote invloed was het besef dat de Bijbel een door en door Joods boek is. Het Nieuwe Testament laat zich niet goed lezen zonder het Oude Testament te laten meeklinken.
Meestal gaat in onze vieringen de Schrift open: ‘Boek jij bent geleefd, zeg ons hoe te leven’. Maar als er andere inspirerende teksten zijn: van harte welkom. |
T
Theologie
Theologie is de wetenschap over God. De basisbeweging stelt: iedereen heeft weet van God. In het leven van de gemeente loopt niemand voorop, omdat hij of zij zich zeven jaar lang heeft gewijd aan de godgeleerdheid. Grotere gemeenten zoals de Dominicus en de Kritische Gemeente IJmond kennen wel theologen als voorganger. Dat is bij ons niet zo en dat deert ons niet.
Tijdens de voorbereiding van vieringen hebben velen zich verdiept in theologie en exegese. Beter dan van de preekstoel horen hoe het zit, is het om in onderling gesprek op het spoor te komen van de betekenis van de bijbelse verhalen voor ons leven. Ieder brengt daarbij zijn of haar eigen verhaal en deskundigheid mee.
Is het niet zinvol als er nu en dan over God wordt gesproken door mensen die ervoor doorgeleerd hebben? Toch wel, het woord van een theoloog kan klinken als een van de gerespecteerde invalshoeken, maar nooit als laatste en beslissende woord. |
U
Uittocht
Het verhaal van de uittocht uit Egypte was hét verhaal waardoor christenen in Latijns-Amerika in de jaren zestig en daarna gingen begrijpen: dit boek gaat over ons. Wij hoeven niet langer te berusten in onderdrukking en onrecht. Wij kunnen onszelf een weg banen naar de vrijheid en op die weg gaat God met ons mee, als een vuurkolom vooruit.
Niet langer is de Bijbel een boek om mensen op hun plaats te houden. De Bijbel wijst de weg naar vrijheid. Dat geldt voor een heel volk, dat geldt zeker ook voor ieder persoonlijk. Zo wordt het verhaal de motor voor bevrijding.
Het verhaal van de uittocht sterkt ons geloof dat wij niet hoeven te berusten in wat onvermijdelijk lijkt. Voor wie in Egypte een slavenbestaan leidt (wie heeft niet zijn of haar eigen Egypte?), ligt de weg open naar een beloofd land, van melk en honing. |
V
Vredesbeweging
Het was de beweging tegen kruisraketten die de basisgemeente in de jaren tachtig vleugels gaf. Kruisraketten? Het was de tijd dat er nog een IJzeren Gordijn liep dwars door Europa. Een harde grens scheidde ‘de communistische wereld’ van ‘het vrije Westen’. Plannen om een nieuwe stap te zetten in de bewapeningswedloop, door nieuwe atoomwapens op te stellen in West-Europa, brachten een grote tegenbeweging op gang. Dankzij de campagne ‘Help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland’, van het Interkerkelijk Vredesberaad.
Wij schilderden spandoeken, gingen de straat op met het volkspetitionnement, hielden vieringen over vrede, reisden met bussen vol naar de grote demonstraties in Amsterdam (1981) en Den Haag (1983), organiseerden stiltekringen en een marathon voor de vrede. Het Juliana-ziekenhuis werd omsingeld door vreedzame verpleegkundigen. De lijst met acties is eindeloos. In onze vieringen kwam het thema ‘vrede’ steeds weer terug, in mededelingen, lezingen en liederen. Actie en spiritualiteit vielen samen, zoals nooit tevoren en nooit sindsdien. |
W
Wijn en brood
Een paar keer per jaar delen wij in onze basisgemeente het brood en de wijn. Bij ons niet de zwaarte en dodelijke ernst van het Heilig Avondmaal of de wekelijkse eucharistie, waarin brood en wijn, lichaam en bloed van Christus worden.
Bij ons staat het delen van brood en wijn in het teken van bevrijding, van gemeenschap, van een toekomende wereld van recht en vrede. In de viering van oktober 2009 klonken de volgende woorden:
Als wij het brood breken en delen / Als wij de beker laten rondgaan / Herinneren wij ons de nacht van de uittocht / Bevrijding uit de slavernij / Herinneren wij ons het laatste avondmaal / Opmaat tot opstanding / Vieren wij de gemeenschap, vieren wij het leven / Voeden wij ons geloof dat het kan / Een wereld waar genoeg is voor allen / Brood en gerechtigheid. |
X
X-factor
Wat maakt de Oecumenische Basisgemeente Apeldoorn aantrekkelijk? Waar zit ‘m de X-factor? Waarschijnlijk is het de schaal van de gemeente. Waren we groter, het zou moeilijker worden om de gemeente met enkel vrijwilligers te runnen. Waren we kleiner, het zou lastig zijn om de gemeente volop draaiende te houden. Wij zijn groot genoeg om elkaar niet op de lip te hoeven zitten. Je hoeft niet met iedereen de beste vrienden te zijn en kunt elkaar treffen en ontlopen. Wij zijn klein genoeg om elkaar te kennen en betrokken te zijn bij elkaar.
Grotere basisgemeenten gaan al snel veel meer op een echte kerk lijken. Kleinere basisgemeenten zijn doorgaans al opgeheven. Het geheim zit ‘m ook in de goede mix van ‘met z’n allen’ (viering), middelgrote groepen (koor, basisvergadering, huiskamergroepen) en in kleine groepen (coördinatiegroep, vriendengroepen, één op één-contacten). Je kunt ‘op verschillende niveaus’ instappen.
|
Y
Y-as
De Y-as is de verticale as, de as die loopt van boven naar beneden, of andersom. Vanouds is de basisgemeente als gemeenschap meer gericht op het horizontale dan op het verticale. Waar de bestaande kerken tientallen jaren geleden vooral aandacht hadden voor God hoog daarboven, benadrukte de basisgemeente dat hier op aarde het koninkrijk Gods werkelijkheid zal worden. ‘Het is al begonnen, merk je het niet?’
Daarom: niet alleen de bijbel lezen en bidden, maar ook de krant lezen en aan de slag gaan om onze wereld een beetje mooier te maken. Misschien sloeg de beweging als tegenreactie door naar de andere kant. God werd problematisch. Laat staan bidden. Laat staan een persoonlijke relatie met Hem of Haar.
In het spoor van grote mystici voorafgaande aan haar leerde Dorothee Sölle ons dat het in het geloof zowel om de heenreis als de terugreis gaat. Een aandachtig leven, tijd voor stilte, gebed en spiritualiteit; dat is de broodnodige heenreis. Ieder zoekt daarin zijn of haar eigen weg. Daarna voert de terugreis naar de wereld, in het besef dat wij geroepen zijn ieder naar eigen mogelijkheden gerechtigheid dichterbij te brengen. |
Z
Zanggroep
Waar zouden wij zijn zonder ons koor, onze zanggroep? Ergens, maar er zou stilte zijn of aarzelende stemmen die zich onzeker wagen aan een nieuw lied. De zanggroep verzorgt een essentieel deel van de viering. Zij brengt zij muziek in de vieringen.
Het Liedboek is niet aan de orde, psalmen worden zelden gehoord, maar het repertoire is niettemin uitgebreid. Zij zingen veel Oosterhuis en Van Opbergen, maar draaien hun hand ook niet om voor een compleet hedendaags paas- of kerstoratorium. Of voor een
middeleeuwsmoeilijke zang van Hildegard van Bingen.
De zangeressen en zangers oefenen op de zaterdag voor de viering of op extra repetities, als dat nodig is. Jij bent van harte welkom om mee te zingen. Want de zanggroep is een uitstekende manier om binnen te komen in de basisgemeente. Je leert er al zingend op kleinere schaal mensen kennen. |
|
