Van harte welkom iedereen die hier aanwezig is, in de Pinksterviering van de Oecumenische Basisgemeente Apeldoorn. Het is de eerste viering na Pasen, en staat in het teken van ons jaarthema, Het Verlangen. Het Verlangen naar de Geest, met als ondertitel ‘in actie komen’.

Het is ook de eerste viering van onze Basisgemeente sinds Koninginnedag. Hoewel dit al weer enkele weken achter ons ligt, heeft het iedereen zeker op dat moment diep geraakt, in het bijzonder ook onze stad. Dat maakt het nog veel dichterbij en directer. Hoe belangrijk en diepgeworteld is blijkbaar je eigen woonplaats, je eigen directe omgeving, je eigen thuis. We zullen het daar volgend jaar in het nieuwe jaarthema ‘Wonen overal nergens thuis’ vast nog vaak over gaan hebben. 

Hoe kwetsbaar kan een mens zijn. Bewonderenswaardig was het hele optreden van iedereen naderhand. En wat een bijzondere saamhorigheid heeft dat gegeven. Als zichtbare uiting daarvan de eindeloze stoet mensen die in stilte langs de bloemenzee bij de Naald ging. Gewoon om er even te zijn. Als uiting van verbondenheid, met de getroffen mensen, met Apeldoorn zelf, en met het koningshuis, los van de vraag of je monarchist bent of niet. De koningin moest op die dag zelf als staatshoofd verantwoordelijkheid nemen door het volk toe te spreken. En dat deed ze! En dan, een paar dagen later haar aanwezigheid bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Ze moest er staan, en ze stond er ook! Ze had de moed om op dat moment daar te staan. 

Maar geldt dat niet evenzeer voor ons allemaal. Natuurlijk allemaal op een andere plek in de samenleving. Maar toch. Ook op ons komt de vraag af: waar staan wij? Op welke plek staan wij, waar staan we voor? Dat is een vraag ook die specifiek met Pinksteren aan ons wordt gesteld. Het gaat om de Geest. Maar dus direct ook wat wij daar mee doen, waar wij voor staan, welke verantwoordelijkheid wij nemen, en hoe wij in actie komen, op welke manier dan ook. Daar willen wij het in deze viering over hebben. 

Pinksteren is een van de oudste feesten in de kerk. Volgens het boek ‘Handelingen der apostelen’ speelden de gebeurtenissen die op deze dag herdacht worden, zich af op Sjavoe-ot, het Wekenfeest. Dit Sjavoe-ot was een oogstfeest waarop de ‘eerstelingen’ van de graanoogst en het vee aan de Eeuwige werden geofferd.
De oorsprong van ons ‘Pinksteren’ ligt in de wetten die Mozes aan het volk Israël heeft doorgegeven. Mozes had deze wetten van de Eeuwige gekregen op de berg Sinaï na de uittocht uit Egypte.
In het boek Leviticus staat dat op de vijftigste dag, op de dag na de zevende sabbat vanaf Pesach, nieuwe offers voor de Eeuwige gebracht moesten worden als een soort afsluiting van Pesach.
De christenen uit de joodse gemeenschap gingen die vijftigste dag na Pasen vieren als de afsluiting van wat er met Pasen was gebeurd. Het woord Pinksteren is een verbastering van het griekse woord Pentecostos dat vijftig betekent.

Na de dood van Jezus op Goede Vrijdag en zijn verrijzenis op Pasen hadden de leerlingen van Jezus nog veertig dagen lang de steun van zijn aanwezigheid gehad. Op de veertigste dag na het Paasfeest werden de leerlingen door Jezus’ Hemelvaart alleen achtergelaten. Jezus had hen de belofte gegeven dat zij de Geest van God zouden ontvangen, die hen voortaan zou bijstaan. In Handelingen 1 staat daarover: ‘Ga niet weg uit Jeruzalem, maar blijf daar wachten tot de belofte van de Vader, waarover jullie van mij hebben gehoord, in vervulling zal gaan. Johannes doopte met water, maar binnenkort worden jullie gedoopt met de Heilige Geest.’

En iets verderop in Handelingen staat: ‘Wanneer de Heilige Geest over jullie komt, zullen jullie kracht ontvangen en van mij getuigen in Jeruzalem, in heel Judea en Samaria, tot aan de uiteinden van de aarde.’

De leerlingen van Jezus zaten bijeen in de bovenzaal, ergens in Jeruzalem. Ze zijn met honderdtwintig ongeveer, zegt het verhaal, mannen én vrouwen - een leerhuis vol, een gemeente bijeen. Honderdtwintig is tien keer twaalf, een meer dan volgroeid Israël. Werd het toen Pinksteren? Ja en nee. We hebben geen beschrijving gehoord van wat zich voltrok op het eerste christelijke Pinksteren, vijftig dagen na het eerste christelijke Pasen, toen het graf van Jezus leeg bevonden werd. Het boek Handelingen vertelt niet over een nieuw christelijk feest dat ook nog eens de geboortedag van de ‘ene, heilige, katholieke en apostolische ekklesia’ markeert. Handelingen vertelt over een oud joods feest dat Sjavoe’ot heet. Op Wekenfeest, Sjavoe’ot, wordt gevierd, nog altijd in joodse gemeenschappen waar ook ter wereld, hoe de eerste oogst werd binnengehaald, nadat de kinderen van Israël het land waren binnengegaan dat hun was toegezegd. Eerst was er de bevrijding, uit het diensthuis Egypte, uit bittere slavernij - feest van Pesach -, daarna aangekomen in het land der vrijheid, werd de vrucht van de bevrijding geoogst. Maar de grootste, kostbaarste vrucht van de bevrijding die Israël kon oogsten, was de Thora, die ‘tien woorden licht’. Daarom is Sjavoe’ot vooral het feest van de ‘gave van de Thora’, door de kinderen van Israël ontvangen aan de voet van de berg Sinai, uit de handen van Mozes. En het geschiedde plotseling uit de hemel: geraas, als van een geweldige wind en vol daarvan werd heel het huis waar zij zaten. En dan ‘tongen van vuur’ en tenslotte ‘de stem die daar geschiedde’. Van ‘geraas’ naar ‘vuur’ naar de ‘stem’ - zo geschiedde op de berg Sinai toen de Thora aan Israël gegeven werd. En zo geschiedt in het verhaal van Handelingen opnieuw, in Jeruzalem, op Sjavoe’ot. De Thora wordt ontvangen en verklaard, ten overstaan van alle Joden die in Jeruzalem bijeengekomen zijn, uit alle volkeren onder de hemel, bij gelegenheid van het feest.

Vandaag laten wij ons door de verhalen weer even terugleiden naar die dagen van toen,
om opnieuw geraakt te worden door dat oude vuur, om opnieuw geïnspireerd te worden om het brandend te houden. Het feest waarop we vieren dat we het vuur van de Geest hebben gekregen.

Bij het joodse Sjavoe-ot en bij het christelijke Pinksterfeest is tijd een belangrijke factor. Zeven weken. Vijftig dagen na Pasen. Zeven maal zeven dagen na Pasen wordt het de leerlingen duidelijk dat de toekomst al begonnen is. Pinksteren blijkt niet de afsluiting van datgene wat er met Pasen is gebeurd. Pinksteren is een tweede, een vernieuwde opstanding. Dit keer is het een opstanding uit de verslagenheid, de radeloosheid, de lethargie, het naar binnen gerichte. Het is een opstanding van de Geest: ondernemend, naar buiten gericht. Dat was de ontdekking door de leerlingen. De ontdekking van de kracht die in hen was gelegd. Die ontdekking was de oorzaak van hun enthousiasme: het bleek niet de vijftigste dag ná, maar de vijftigste dag vàn Pasen. De opstanding van Jezus had hun leven weer perspectief gegeven en de Geest van Jezus voelden zij aanwezig in hun gemeenschap. Alles lag nu in hùn handen. Jood en Griek zouden een uitstralende kracht in de wereld worden. Door met overtuiging uit te dragen: leven in liefde, vreugde, vrede – geduld, vriendelijkheid, goedheid, geloof – zachtmoedigheid en zelfbeheersing.

Je zou het ook zo kunnen zeggen:

Leven uit de Geest is:
Opstaan, op weg gaan
Zoeken naar wegen - Muren doorbreken - Moed inspreken
Vallen en opstaan - Toch weer doorgaan,
Opnieuw beginnen - Elkaar beminnen
Soms even leunen - Elkaar steunen
Fouten erkennen - Vergeven, verwennen
Is leven, is liefde…

In deze viering zingen we meerdere Pinksterliederen. Het duizend jaar oude pinksterlied Veni Sancte Spiritus ‘Kom, heilige geest’ is in vertaling geworden ‘Hierheen, Adem’. Bijbels gesproken betekent Geest allereerst adem, levensadem. Op de eerste bladzijde van de bijbel in het scheppingsverhaal staat geschreven: ‘Gods geest zweefde over de wateren’. Martinus Nijhoff heeft een beroemd gedicht geschreven, Awater. In de eerste zin van dat gedicht wordt de geest aangeroepen als een muze: ‘Wees hier aanwezig, allereerste geest, / die over wateren van aanvang zweeft.’ Er is een Hebreeuws woord roe’ach, en dat betekent allereerst ‘adem’ en, als die wat krachtiger wordt, ‘wind’ en als het nog krachtiger wordt dan betekent het ‘storm’. 

Geest, adem, levensadem, levenskracht – het zijn woorden, die ons willen oprichten en aanvuren om een weg te gaan, een weg van mededogen, solidariteit, trouw, gerechtigheid, onderling dienstbetoon - omwille van een aarde die bewoonbaar is voor alle mensen. Dat is een lange weg, maar een begin kunnen we maken, hoe klein en kwetsbaar ook. Nieuw begin wordt gemaakt met Pinksteren. En dat moet elke generatie doen. Want altijd, voor elke generatie is er reden om nieuw begin te maken. In elk mensenleven is dat zo, steeds weer opnieuw.

De lièderen uit Taizé blinken uit in hun eenvoud en welsprekendheid, en de mogelijkheid om ze eindeloos te herhalen. Ook wordt veel moeite gedaan om een lied zingbaar te maken in verschillende talen. Verder kennen veel liederen een 4-stemmige zetting, en daarnaast kunnen ze soms in canon gezongen worden.
Nog even terug naar ”Laudate omnes gentes”. Daarvan kennen we een 4-stemmige zetting. We zongen vorig jaar 7 taalvarianten. Als je al die varianten tegelijk en ook nog 4-stemmig gaat zingen, dan moet dat toch wel heel “Pinksteren” klinken.

Hierna zingen we samen het Taizé-lied: Spiritu Jesu Christi (Moge de Geest van Jezus Christus, de Geest van Liefde, uw hart versterken)

Het ondertitel van deze viering is: in actie komen. Wij willen jullie graag attenderen op een actueel thema, dat gaat over vormen van actie in onze huidige tijd. 

De Raad van Kerken in Nederland heeft in december 2008 een verklaring uitgebracht met als titel Kwetsbaarheid, verantwoordelijkheid en moed, en als ondertitel Klimaatverandering: het moment van de waarheid

Waarom deze oproep?

Het is nu twintig jaar geleden dat de Raad van Kerken ‘Een geloofsbrief over gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping’ deed uitgaan. De Raad van Kerken sloot zich hiermee aan bij de brede oecumenische, internationale beweging die aandacht vroeg voor de ‘samenhang van levensbedreigende ontwikkelingen: de toenemende armoede in de wereld, de wapenwedloop en de uitputting en aantasting van de natuurlijke leefomgeving’. Dit was het ‘Conciliair Proces voor gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping’.

De Klimaatoproep van nu is gericht op 4 groepen, namelijk de Raad van Kerken zelf, de kerken als organisaties, de leden van kerken, en als laatste de Nederlandse samenleving en overheid. 

Er zijn verschillende visies mogelijk op de klimaatverandering. Er is een internationale wetenschappelijke consensus van de Verenigde Naties, die inhoudt dat het voor 90% zeker is dat de klimaatverandering in belangrijke mate wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Daarnaast zijn er klimaat-sceptici, en er zijn meer radicaal waarschuwende mensen. De Raad van Kerken sluit zich aan bij de consensuspositie, maar voelt zich uitgedaagd door de meer radicale waarschuwende positie, vanuit de bijbels-profetische traditie. Vanuit deze visie wordt scherper gekeken naar wat wij kunnen en moeten doen om rampen te voorkomen, met mogelijk radicalere uitkomsten dan die van de consensus positie. 

De titel van de klimaatoproep is: Kwetsbaarheid, verantwoordelijkheid en moed

In dit stuk staat het woord ‘kwetsbaarheid’ centraal. De mens en zijn natuurlijke leefomgeving van dieren en planten zijn in een web van leven in kwetsbaarheid met elkaar verbonden en op elkaar aangewezen. Mens en natuur zijn beiden afhankelijk van een atmosfeer waarin al het leven deelt. 

Ecologische duurzaamheid kan niet los gezien worden van sociale duurzaamheid. Verstoringen van klimaat en milieu zetten ook het samenleven van mensen onder druk. De kwetsbaarheid voor en door klimaatverandering is het grootst bij arme inwoners van ontwikkelingslanden. Maar de klimaatverandering is vooral veroorzaakt door de consumptiepatronen van rijke landen. De kwetsbaarheid door klimaatverandering vraagt om een nieuwe discussie over delen. De belangen van landen in het noorden en in het zuiden raken erdoor verstrengeld. Deze nieuwe verdelingsvraag houdt bovendien direct verband met vragen van oorlog en vrede. Verminderde beschikbaarheid van energie, voedsel en water doet de dreiging van conflicten toenemen. 

Door de klimaatverandering kan de moderne consument zich zijn eigen vijand voelen: hij bestrijdt niet alleen iets buiten zich, maar ook in zichzelf. Schuldgevoelens kunnen verlammend werken en tot de overtuiging leiden dat verandering onmogelijk is. Vanuit christelijke optiek is de aanvaarding van eigen kwetsbaarheid, gebrokenheid en schuld echter een moment van vernieuwing, van nieuwe hoop en activiteit. Schuld en schuldbesef zijn geen ervaringen om bij te blijven stilstaan, maar om daar doorheen te gaan.

Wie zich kwetsbaar voelt, zoekt verbondenheid met anderen, voor steun, bemoediging en het zoeken naar nieuwe leefpatronen. De kerk heeft zichzelf altijd gezien als een gemeenschap waarin verbondenheid centraal staat. Met het oog op de klimaatcrisis wordt die verbondenheid ook met andere maatschappelijke verbanden gezocht, in een gedeelde zorg en inzet. Het belang van verbondenheid geldt ook op maatschappelijk en internationaal niveau.

In de volledige tekst van de Klimaatoproep worden concrete voorstellen gedaan voor ander beleid en acties die de verschillende mensen en groepen kunnen ondernemen. We hebben op de infotafel een paar exemplaren liggen van de tekst van de Klimaatoproep, maar die is ook te vinden op internet.

Het is duidelijk dat een verandering van levensstijl noodzakelijk is om het klimaatprobleem aan te kunnen pakken. Als je probeert de link te leggen met Pinksteren, de Geest ervaren, in actie komen, een nieuw begin maken, dan komt dus heel dichtbij concreet voor ieder van ons de vraag hoe wij hier mee omgaan. Wat doen wij zelf als bijdrage tegen de klimaatverandering? Maar je kan het ook breder formuleren: Waar raken wij zelf van in vuur en vlam? Voor wie of wat gaan wij door het vuur? Voor wie of wat komen wij in actie? Voor wie of wat komen wij in beweging?

Vandaag vieren we opnieuw Pinksteren. Als wij ons laten inspireren door de klimaatoproep van de Raad van de Kerken, kan de geest over ons komen.Laten we eens kritisch kijken naar ons eigen handelen. Er zijn nog zoveel mogelijkheden om veranderingen aan te brengen in onze levensstijl. Bedenk dat welvaart en welzijn twee verschillende begrippen zijn.