We luisteren naar muziek van Gideon Klein: Chamber Music from
Theresienstadt
Welkom
Mededelingen
Zingen: Ruimte waar het licht kan komen
|
 |
Als alles duister is …
“Ruimte waar het licht kan komen”, zo is de titel van deze
viering. Maar eronder staat: “als alles duister is, zingen we
het licht naar ons toe”. Hierover willen wij het hebben in deze
viering.
Een mooie gedachte: als alles duister is gaan zingen.
Waar denken we dan aan bij het duister? Dat is voor ieder van
ons verschillend, maar we kunnen ons zeker genoeg situaties
voorstellen dat echt alles duister is of was.
Laten we ver van huis beginnen. Wereldwijd zijn er zoveel
plekken waar het licht niet wil doordringen vanwege
onderdrukking, armoede, geweld. Er is zoveel uitzichtloosheid
voor individuele en groepen mensen. Zouden zij nog mogelijkheden
zien om het licht naar zich toe te zingen? Voor veel mensen is
dat echt niet meer mogelijk. Als ik lees over vrouwen in
Afghanistan die zichzelf verbranden. Zoiets grijpt me aan. Dat
is pas uitzichtloosheid. We kunnen dus niet zo makkelijk die
mooie zin zomaar opzeggen: als alles duister is zingen we het
licht naar ons toe. Als alles duister is, ís het duister en hoe
kom je daar uit?
In de 2e wereldoorlog bedachten vrouwen in een Japans
interneringskamp op Sumatra een stemmenorkest. Een van de
vrouwen had jarenlang pianolessen gegeven en koren gedirigeerd.
Uit haar hoofd noteerde zij partituren voor piano- en
concertstukken. Het met elkaar oefenen en zingen hielp een groep
vrouwen de oorlogssituatie te overleven. De muziek leek een
wonder temidden van de honger en de ziektes. Ze tilden zichzelf
uit boven de ellende. Ze zongen het licht naar zich toe.
Het vrouwenkoor Malle Babbe uit Haarlem kreeg de muziek
toevalligerwijs in handen en zo is deze muziek op het repertoire
van Malle Babbe terechtgekomen.
We gaan luisteren naar een van de muziekstukken, Menuet in G
naar Ludwig van Beethoven. |
Muziek: Song of Survival, Malle Babbe
De zin van het bestaan
Hoe je in alle duisternis toch licht kunt blijven geven.
Dat ondervond in de 2e wereldoorlog ook Victor Frankl. Deze man,
die psychiater en schrijver was, verbleef jaren in
concentratiekampen onder de meest onmenselijke omstandigheden.
In die kampen ontdekte hij dat het leven toch de moeite waard
bleef ondanks de honger, het geweld en de dood die er elke dag
was. Hij ontdekte ook dat als je de zin van het leven kunt
blijven zien, dat je dan blijft groeien ondanks alle
vernederingen die je moet ondergaan.
Hij wilde dat delen en sprak erover met zijn medegevangenen. Hij
vertelde hen dat ze de hoop niet mochten opgeven, de moed niet
moesten laten varen. Hij hield hen voor te leven in de
overtuiging dat de wanhopigheid van hun strijd niets afdeed aan
hun waardigheid. In moeilijke uren is er altijd iemand die op
ieder van ons neerkijkt - een God, een vriend, een echtgenoot,
iemand, dood of levend - en dat die iemand verwacht dat wij hem
niet teleur zullen stellen. Dat was zijn overtuiging. Victor
Frankl kon alleen maar alles doorstaan omdat hij zijn lijden
waardig wist te dragen en wist dat als hij moest sterven dat ook
waardig zou doen.
Hij hield zijn medegevangenen voor dat ze hun lijden onder ogen
moesten zien en dat ze zwakke momenten zoveel mogelijk moesten
beperken. Maar ze moesten zich ook niet schamen voor tranen want
tranen getuigen van de allergrootste moed van een mens: de moed
om te lijden.
Teken mijn tranen op. Slechts gij kent hun getal staat er
geschreven in psalm 56.
Het moet een bijzonder mens geweest zijn, zo kunnen leven in een
kamp en ook nog je medegevangenen een hart onder de riem steken.
Voor mij is zijn boek: "De zin van het bestaan", dat hij na de
oorlog heeft geschreven, een steun in tijden dat het allemaal
niet zo mee zit en de duisternis dichterbij is dan het licht.
Het helpt me om het licht binnenin me op te sporen en te
koesteren. En te weten dat ik het zelf moet doen, maar ook dat
ik het niet alleen hoef te doen.
Ik citeer uit zijn boek waarin hij de zin van het leven als
volgt verwoordt:
"Omdat iedere situatie in het leven een uitdaging voor de mens
betekent en een probleem dat hij zelf moet oplossen, daarom kan
de vraag naar de zin van het leven eigenlijk worden omgekeerd.
Uiteindelijk moet de mens niet vragen naar de zin van zijn
leven, maar moet hij zich ervan bewust zijn dat hem of haar iets
wordt gevraagd.
De mens wordt door het leven ondervraagd en hij kan alleen maar
antwoord geven door middel van zijn eigen leven; op het leven
kun je alleen maar antwoord geven door verantwoordelijk te
zijn".
Iemand anders waar ik veel bewondering voor heb is Elisabeth
Kübler-Ross. Ook zij wist licht te brengen in duistere tijden.
Ze is geboren op 8 juli 1926 in Zwitserland en 13 jaar als
Duitsland Polen binnenvalt. Dat schokt haar zo dat ze zichzelf
plechtig belooft de Polen te helpen als ze ouder is. Dat doet ze
ook. Ze gaat naar Polen, naar het voormalige kamp Maidanek, als
ze 19 jaar oud is. Daar ziet ze tot haar verbazing overal
vlinders die op de muren getekend en in het hout gekrast zijn.
Vlinders zijn voor haar sinds die tijd het symbool van
transformatie.
Ze heeft daar ook een bijzondere ontmoeting met een overlevende
van de Holocaust, die haar erop wijst dat we allemaal een Hitler
in ons hebben. Deze vrouw vertelt haar dat ze bewust gekozen
heeft voor vergeving en liefde in plaats van haat en wraak.
Elisabeth is hier zo van onder de indruk dat ze ter plekke
besluit dat ze zal doen wat ze kan om geen nieuwe Hitlers meer
te creëren.
Jarenlang interviewt ze stervenden. Ze zei daarover: stervenden
zijn onze leermeesters. En ze schrijft er een boek over dat ook
haar bekendste boek is geworden "Lessen voor levenden", met als
ondertitel gesprekken met stervenden. In het doorbreken van het
taboe rondom sterven en rouwen heeft dit boek een hele
belangrijke rol gespeeld.
Ze geeft workshops in de hele wereld over leven, dood en liefde.
Ze helpt mensen om pijn en onverwerkte ervaringen naar buiten te
brengen, te doorleven en van daaruit de draad van het leven weer
op te pakken.
Wat ik van haar geleerd heb:
Dat ik ruimte moet maken voor wat ruimte nodig heeft. Op te
ruimen, schoon te maken en daarmee niet te wachten, zodat ik
daar klaar mee ben als ik dood ga. Oprecht te zijn in het hier
en nu en zoveel mogelijk onvoorwaardelijk lief te hebben. En dat
laatste is makkelijker gezegd dan gedaan.
Elisabeth zei daarover:"Ik ben niet okay, jij bent niet okay en
dat is okay".
Ze zei ook:"Mensen zijn als kerkvensters. Als de zon schijnt
stralen ze in alle kleuren. Maar als de nacht komt kan alleen
een licht van binnenuit hen ten volle tonen."
Kamermuziek uit Theresienstadt
De muziek die jullie aan het begin van de viering gehoord hebben
is muziek van Gideon Klein en gecomponeerd in het
concentratiekamp Theresienstadt.
In Theresienstadt hebben de nazi's veel Joodse kunstenaars en
intellectuelen bewust samengebracht. In dat kamp brengen ze hun
kunst weer voor het voetlicht. Aanvankelijk clandestien, maar al
snel worden deze geheime bijeenkomsten door de kampleiding
toegelaten, en niet alleen toegelaten ze worden zelfs geëist.
Internationale inspectiecommissies worden zo met concerten en
theatervoorstellingen om de tuin geleid. Er wordt zelfs een film
gemaakt: "Der Führer schenkt den Juden eine Stadt". Het lijkt
een paradijselijk ghetto. Maar na geleverde diensten gaat het
richting Oosten, richting dood.
Gideon Klein werd geboren in 1919 in Tsjecho-Slowakije. In 1940
moest hij zijn studie noodgedwongen afbreken vanwege de
Neurenberger wetten. Ook componeren en optreden was verboden.
In december 1941 wordt hij gedeporteerd naar Theresienstadt.
Daar begint hij weer te componeren, waaronder ook het Strijktrio
waar jullie een deel van gehoord hebben. Dat is zijn laatste
compositie en hij voltooit het stuk op 9 oktober 1944. Negen
dagen later wordt hij naar Auschwitz getransporteerd. Hij
overlijdt in Furstengrubbe in januari 1945, 26 jaar oud.
We laten jullie nog een gedeelte uit dit Strijktrio horen.
Schrijnende muziek, maar ook hoopvolle muziek. |
Muziek van Gideon Klein: Chamber Music from Theresienstadt
Geraakt worden
In het vorige verhaal hebben we gehoord wat muziek kan doen
bij mensen in moeilijke situaties. En wat doet het bij ons,
bijvoorbeeld in een viering?
Ik denk dat velen van ons de behoefte hebben om samen te zingen.
En als je dan die prachtige teksten en melodieën meezingt, raak
je soms geëmotioneerd. We worden geraakt, we worden opgetild, we
zijn in harmonie met onszelf en met elkaar.
Muziek ondersteunt onze religieuze beleving. Maar hoe werkt dat
dan? Zingen we omdat we geloven, of zingen we om te geloven? En
is religie pas echt te begrijpen via muziek en taal? Of is er
een eigen taal van de muziek?
Je kunt liturgische muziek als wezenlijk ervaren voor het
contact met God. En dat woordenloze contact vanuit je innerlijke
stem is mogelijk met de onzegbare klanken van muziek.
Muziek is een taal die dingen laat zeggen die met gewone taal
onmogelijk te zeggen zijn.
Als woorden onbruikbaar worden of een steeds zwakkere lading
hebben, krijgt muziek een nieuwe betekenis. Niet voor niets
klinkt bij begrafenissen muziek, en wordt er gezongen bij
uitvaarten.
Zingen verandert ook pijn in licht. Als er in Afrika iemand
sterft, zingt men urenlang – één grote jammerklacht.
Als het goed is, raken liederen in de liturgie de ziel. Kijken
we dan eerst naar de woorden zelf, dus naar de tekst: de tekst
van een lied moet een zekere gelaagdheid hebben, zodat er iets
te ontdekken valt. Die ontdekking is geen intellectuele
oefening, maar een aangeraakt worden, een herkenning van eigen
ervaring en emoties. Dat kunnen ook verborgen emoties zijn.
Gevoelens die in ons sluimeren, kunnen door een gedicht aan het
licht worden gebracht en zich een weg naar het bewustzijn banen.
En hoe raakt de muziek je dan?
Je kan er geen analyse op loslaten. Je kan wel ervaren wat er
gebeurt als muziek je raakt. Het kan je soms overkomen dat je
door de muziek zelf geraakt wordt, en dat je geëmotioneerd
raakt. Dat is dan een bijzondere mengeling van vreugde en
verdriet.
Je kunt je ook nog afvragen: wat gebeurt er bij de afwezigheid
van woorden bij muziek? Kan het ook zonder woorden?
De joodse traditie kent de nigun. Dat is een melodie zonder
woorden, waarin het hele leven lijkt opgeslagen. Alle emoties,
zowel verdriet als vreugde. Als je de muzikale zin hoort, dan
vat je het. Een mooi voorbeeld hiervan is de muziek van de
beroemde klarinettist Giora Feidmann. Tijdens de collecte zullen
we hier iets van laten horen.
In de religie dient muziek ertoe om onze ziel te raken. Zo komen
we dus van teksten en poëzie via muziek naar religie, als we
liederen zingen die onze ziel weten te raken.
Over die ziel heeft Wislawa Szymborska een prachtig gedicht
gemaakt.
Een ziel heb je zo nu en dan.
Niemand heeft haar ononderbroken
en voor altijd. (…)
Aan een op de duizend gesprekken
neemt ze deel,
maar zelfs dat is niet zeker,
want ze zwijgt liever (…)
Vreugde en verdriet
zijn voor haar geen twee verschillende gevoelens.
Alleen als die twee zijn verbonden,
is ze bij ons.
We kunnen op haar rekenen
wanneer we nergens zeker van zijn. |
Zingen: Hierheen Adem
Inleiding op de herdenking
Velen van ons hebben dierbaren verloren. Als dat je
overkomt, kun je dan zomaar het licht naar je toezingen? Hoe
geef je je leven weer zin, als je door het leven op de proef
wordt gesteld?
Voor ieder mens is dat een verschillende opgave.
Je kunt in het duister blijven hangen. Maar hopelijk komt het
licht weer op.
Hopelijk, daar zit het woord hoop in. Hoop wil zeggen, vast
blijven houden aan de gedachte dat het anders kan worden.
Een mooi beeld van die hoop is het morgenlicht: het licht komt
op om alles wat goed en mooi is te verlichten. En het licht komt
op om alles wat duister is in de schaduw te zetten. Dat is wat
hoop kan doen.
Bisschop Tutu vertelde een keer op televisie waar hij zijn hoop
vandaan haalde, zijn hoop dat het anders zou worden in
Zuid-Afrika. Tutu vertelde dat christenen leven met een god die
altijd zegt: klop het stof van je af en probeer het opnieuw.
Daar spreekt hij over als een profeet in onze tijd. En hij wijst
op de sterren in onze tijd. Ze lichten op daar waar de lach, de
goedheid en vreugde, de zorg en het mededogen met elkaar, het
kwade, het duister overwinnen.
Misschien kunnen wij in ons leven, hier samen en elders, daar
voor open blijven staan, voor licht dat ons vooruit reist. Dat
wij leven mogen als mensen over wie dat licht opgaat. |
Psalm 27 bewerkt door Huub Oosterhuis;
Dit ene heb ik jou gevraagd
Dat ik mag zijn met jou
Als jij mijn licht bent
Vrees ik niemand-
Als jij mijn rots bent
Sta ik sterk
Dit ene heb ik jou gevraagd
Dat ik mag zijn van jou. |
Zingen: Voor het licht
Gedicht (van Claire vanden Abbeele)
Jij bent onuitwisbaar
Wij zijn gekomen
om stil te staan
vragen te stellen
na te denken
te voelen
elkaar wakker te maken
te verwonderen
elkaar kwetsbaar aan te raken.
We zijn gekomen
om te blijven, om
al was het maar voor even
te wonen
in elkaars hart.
Teder bestaan
kan niet vergaan.
We blijven elkaar
beroeren en beklijven.
We zijn tenslotte
gekomen
om te gaan
terwijl wij elkaar
nabij blijven. |
Herdenking overledenen
We herdenken nu de overleden leden van onze basisgemeente.
Dat doen we door hun namen te noemen en voor ieder een kaars aan
te steken. Deze kaars komt te staan in de vijfpuntige ster die
jullie op de tafel zien staan.
De vijfpuntige ster is een verwijzing naar het leven van Jezus
en het licht van de Eeuwige dat Jezus op aarde gestalte gaf.
Het getal 5 is ook een verwijzing naar de verbondenheid van de
Eeuwige, de Eén, met de vier uiteinden van de aarde.
In het thema van deze viering stond genoemd een tekst van Hans
Andreus: Ik grens aan twee kanten van het licht: Ik word verwekt
en ik ga dood: Een spiegel kijkt in een spiegel.
We hebben daarom een spiegel gezet bij de vijfpuntige ster.
...................Tijdens het noemen van de
namen en het plaatsen van de kaarsen horen we muziek van Arvo
Pärt: Spiegel im Spiegel.....................
En als laatste zetten we een kaars neer voor wie ieder van
ons in gedachten heeft. |
Zingen: Die mij droeg op adelaarsvleugels
Licht en duisternis
Een Chinees spreekwoord zegt: Het is beter een kaars aan te
steken dan de duisternis te vervloeken.
Het licht naar je toe zingen is gemakkelijker gezegd dan gedaan.
Er zijn mensen die dat kunnen ook onder de meest barre
omstandigheden.
Zou daar de goddelijke kracht manifest worden ?
Maar hoe zit dat dan met al die duisternis ?
Waarom zijn er zoveel mensen die anderen het leven ondraaglijk
maken ?
Welke kracht zit er dan achter die duisternis en waarom is die
zo dominant ?
Ik weet het niet, ik begrijp het niet, het is voor mij een
raadsel hoe goed en kwaad, licht en donker elkaar naar de kroon
steken, in mij en ik denk in ieder van ons.
Toen zei de lucifer tegen de kaars: "Ik steek je aan!".
"Oh nee, doe dat niet", zei de kaars geschrokken. "Als ik brand
zijn mijn dagen geteld".
Toen zei de lucifer: "Jij bent geroepen om licht te zijn. Alles
wat je geeft door te branden, wordt veranderd in licht. Je gaat
niet verloren als je jezelf laat verteren. Anderen zullen je
licht dragen. Alleen als je weigert op te branden zul je
sterven".
Daarop boog de kaars het hoofd en zei: "Ik bid u, steek mij
aan". |
Aansteken van de kaarsen
Op 19 november 1960 las de Londense advocaat Peter Benenon
in de Observer dat er in Portugal 2 studenten tot 7 jaar
gevangenisstraf waren veroordeeld omdat zij in een restaurant
kritiek hadden geuit op het toenmalige bewind van Salazar en
vervolgens een dronk uitbrachten op vrijheid.
Met 2 collega advocaten startte hij Appeal for Amnesty via de
Observer. De Volkskrant nam het artikel over en de journaliste
Elka Schrijver startte samen met pater Simon Jelsma (oprichter
van NOVIB) en enkele anderen Amnesty Nederland.
Het publiceren van namen van gevangenen en het schrijven van
brieven en petities aan regeringsleiders blijken krachtige
middelen om meer rechtvaardigheid te bereiken in de wereld. In
meer dan 50% van de gevallen krijgen gevangenen een betere
behandeling, juridische bijstand of worden vrijgelaten.
Brieven schrijven kan op vele manieren, thuis, in groepsverband
en op 10 december in het Stadhuis. Er zijn voorbeeldbrieven die
worden overgeschreven. En een brief rechtstreeks aan een
president of ambassadeur schrijven om rechtvaardigheid te vragen
is een hele belevenis.
Als dit geen licht in de duisternis is.
Amnesty International bestaat dit jaar 50 jaar en heeft een
selectie van 25 affiches laten herdrukken die hier vanochtend te
zien zijn.
Amnesty vraagt nu aandacht voor de ellende in Syrië. Jullie
handtekening op de petitielijst straks tijdens de koffie, kost
niks maar helpt enorm. |
Collecte
| De collecte van vandaag willen we graag bestemmen aan het
relieffonds van Amnesty. Dit fonds is bedoeld om vrijgelaten
gevangenen en slachtoffers van mensenrechtenschendingen te
helpen met hun eerste noden als zij zijn vrijgekomen.
Tijdens de collecte muziek van Giora Feidman: The Singing
Clarinet |
Zegen
Moge de Koningin van de Vrede
aan de hemel verschijnen
stralend als de morgenster
Moge de Vorst van de Vrede
heersen over mijn hart
en over de werken van mijn handen
Moge de Stad van Vrede
neerdalen over de aarde
zoals de lente komt over het veld
Mogen de vruchten van de vrede
allen voeden. Mogen wij elkaar behoeden
en gelukkig zijn |
Zingen: Lied van dromen en vergezichten
Gebruikte bronnen:
Viktor E. Frankl De zin van het bestaan.
Teksten uit het blad Fier.
Claire vanden Abbeele Jij bent gekomen om te blijven. Woorden en beelden van
troost.
|
